สรุปสาระสำคัญของข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก

เผยแพร่สรุปสาระสำคัญของข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก
(UNESCO Recommendation on the Ethics of Neurotechnology)

——————————

ข้อเสนอแนะของยูเนสโก คืออะไร?

“ข้อเสนอแนะของยูเนสโก (UNESCO Recommendations)” เป็นข้อมติจากที่ประชุมสมัยสามัญขององค์การยูเนสโก ซึ่งเป็นเครื่องมือในการกำหนดมาตรฐาน หลักการและบรรทัดฐานต่าง ๆ ที่อิงตามกฎหมายระหว่างประเทศ เพื่อใช้เป็นแนวทางในการกำกับดูแลประเด็นเฉพาะในระดับระหว่างประเทศ และเชิญชวนให้รัฐสมาชิกดำเนินมาตรการทางกฎหมายหรือมาตรการอื่นใดที่จำเป็น โดยสอดคล้องกับระบบกฎหมายและบริบทของแต่ละประเทศ เพื่อนำหลักการและบรรทัดฐานดังกล่าวไปปรับใช้ภายในอาณาเขตของตน” ซึ่งข้อเสนอแนะเหล่านี้ออกโดยองค์กรสูงสุดของยูเนสโก จึงมีสถานะและความน่าเชื่อถือสูง และมีเป้าหมายเพื่อส่งอิทธิพลต่อการพัฒนากฎหมายและแนวปฏิบัติของประเทศสมาชิกในระยะยาว

ข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก เริ่มต้นได้อย่างไร?

องค์การการศึกษา วิทยาศาสตร์ และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ได้เผยแพร่ “ร่างข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาท (Recommendations on the Ethics of Neurotechnology)” ครั้งแรกเมื่อเดือนตุลาคม 2567 (ค.ศ.2024) โดยมีรายงานเบื้องต้นเกี่ยวกับกระบวนการจัดทำร่างดังกล่าวเผยแพร่ควบคู่กันไป

ต่อมาในการประชุมสมัยสามัญขององค์การยูเนสโก ครั้งที่ 43 เมื่อเดือนพฤศจิกายน 2568 (ค.ศ. 2025) ณ สาธารณรัฐอุซเบกิสถาน ได้มีการรับรองร่างข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก อย่างเป็นทางการและเผยแพร่ พร้อมเน้นย้ำความสำคัญของการใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยีประสาทว่าจะต้องอยู่บนพื้นฐานของสิทธิมนุษยชนและการไม่รุกล้ำข้อมูลหรือสิทธิส่วนบุคคล

Neurotechnology คืออะไร?

ในข้อเสนอแนะฯ นี้ ได้ให้คำจำกัดความของ “เทคโนโลยีประสาท (neurotechnology)” ว่า หมายถึง “อุปกรณ์ ระบบ และกระบวนการต่าง ๆ ซึ่งครอบคลุมทั้งฮาร์ดแวร์และซอฟต์แวร์ ที่สามารถเข้าถึง ติดตาม ตรวจวิเคราะห์ คาดการณ์ หรือปรับเปลี่ยนการทำงานของระบบประสาทโดยตรง เพื่อทำความเข้าใจ มีอิทธิพล ฟื้นฟู หรือคาดการณ์โครงสร้าง กิจกรรม การทำงาน หรือเจตนาของระบบประสาท (เช่น การสื่อสารหรือการเคลื่อนไหว)”

ทำไมจึงต้องมีการควบคุม Neurotechnology ?

• การใช้ข้อมูลประสาท (Neural Data)
  บริษัทต่าง ๆ สามารถนำข้อมูลประสาทที่ได้จากอุปกรณ์ neurotechnology แบบไม่รุกล้ำร่างกาย (non-invasive) ไปใช้เพื่อวัตถุประสงค์ทางการตลาดได้ โดยการตรวจจับสัญญาณที่สะท้อนถึงความชอบหรือไม่ชอบของเรา บริษัทเหล่านี้สามารถมีอิทธิพลต่อพฤติกรรมผู้บริโภคเพื่อเพิ่มผลกำไรสูงสุด ประเด็นนี้ก่อให้เกิดคำถามที่น่ากังวลเกี่ยวกับการเฝ้าระวัง กลยุทธ์ทางการตลาด และอิทธิพลทางการเมืองต่อความคิดและอารมณ์ที่เป็นเรื่องส่วนตัวอย่างยิ่งของมนุษย์ ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อระบอบประชาธิปไตยและรากฐานของสังคมโดยรวม
• ความไม่เท่าเทียมทางสังคม (Social Inequalities)
  การนำ neurotechnology ไปใช้อาจยิ่งซ้ำเติมความเหลื่อมล้ำทางสังคมที่มีอยู่เดิม หากการเข้าถึงเทคโนโลยีขั้นสูงนี้จำกัดอยู่เฉพาะกลุ่มผู้มีฐานะ ก็อาจยิ่งขยายช่องว่างระหว่างคนกลุ่มนี้กับกลุ่มอื่น ๆ ทั้งในระดับนานาชาติ ระดับประเทศ และระดับท้องถิ่น ซึ่งอาจนำไปสู่ความตึงเครียดและความขัดแย้งในสังคมได้

ที่มา: https://www.unesco.org/en/ethics-neurotech

สาระสำคัญของข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก

• ปกป้องความเป็นส่วนตัวของความคิด
  เมื่อเทคโนโลยีสามารถเข้าถึงข้อมูลสมองได้ ความคิด ความรู้สึก หรือเจตนา อาจไม่ใช่เรื่องส่วนตัวอีกต่อไป จึงต้องมีหลักประกันในการคุ้มครอง
• รักษาเสรีภาพและอัตลักษณ์ของมนุษย์
  การปรับเปลี่ยนการทำงานของสมองอาจส่งผลต่อการตัดสินใจหรือบุคลิกภาพ จึงต้องคำนึงถึงสิทธิในการเป็นตัวของตัวเอง
• ป้องกันการใช้ในทางที่ผิด
  เช่น การควบคุมพฤติกรรม การใช้งานเชิงทหาร หรือการแสวงหาประโยชน์โดยไม่เป็นธรรม
• สร้างมาตรฐานสากลร่วมกัน
  เพื่อให้ทุกประเทศมีแนวทางเดียวกันในการพัฒนาและกำกับดูแลเทคโนโลยีที่มีความอ่อนไหวสูงนี้

 มีประโยชน์ต่อสังคมอย่างไร?

• ยกระดับคุณภาพชีวิต
  สนับสนุนการใช้เทคโนโลยีเพื่อการรักษา ฟื้นฟู และช่วยเหลือผู้ป่วยอย่างปลอดภัย
• สร้างความเชื่อมั่นของประชาชน
  เมื่อมีกรอบจริยธรรมที่ชัดเจน ประชาชนจะมั่นใจในการใช้เทคโนโลยีมากขึ้น
• ลดความเหลื่อมล้ำ
  ส่งเสริมการเข้าถึงเทคโนโลยีอย่างเท่าเทียม ไม่กระจุกอยู่เฉพาะบางกลุ่ม
• ส่งเสริมนวัตกรรมอย่างมีความรับผิดชอบ
  ช่วยให้การพัฒนาเทคโนโลยีเดินหน้าไปพร้อมกับการคำนึงถึงผลกระทบต่อสังคม

สรุป

ข้อเสนอแนะฉบับนี้มิได้เป็นเพียงเอกสารเชิงนโยบาย หากแต่เป็นกรอบแนวทางร่วมที่ประเทศสมาชิกของยูเนสโกได้เห็นพ้องกัน เพื่อวางรากฐานการพัฒนาและการใช้เทคโนโลยีประสาทและข้อมูลประสาทอย่างมีความรับผิดชอบ เคารพศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และไม่รุกล้ำสิทธิขั้นพื้นฐาน

ทั้งนี้ การใช้ข้อมูลประสาทจะต้องดำเนินไปภายใต้หลักมนุษยธรรมและจริยธรรมวิชาชีพอย่างเคร่งครัด โดยเฉพาะการคุ้มครองความเป็นส่วนตัว เสรีภาพทางความคิด และสิทธิของบุคคล มิให้ถูกละเมิดหรือถูกนำไปใช้ในทางที่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อผู้อื่นหรือสังคมโดยรวม อันจะช่วยสร้างความเชื่อมั่นและความสมดุลระหว่างการส่งเสริมนวัตกรรมกับการคุ้มครองสิทธิมนุษยชนอย่างยั่งยืน

สำหรับผู้ที่สนใจศึกษาข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับข้อเสนอแนะว่าด้วยจริยธรรมของเทคโนโลยีประสาทของยูเนสโก สามารถศึกษาเพิ่มเติมได้ที่ https://drive.google.com/file/d/1xYwj0zntBw4UEU_I6fXLjoSsB7LMrMAp/view?usp=sharing โดยองค์การยูเนสโกได้จัดทำเอกสารเป็น 6 ภาษา ประกอบด้วย ภาษาอังกฤษ ภาษาฝรั่งเศส ภาษาสเปน ภาษารัสเซีย ภาษาจีน และภาษาอาหรับ